Hoogbegaafdheid

Onder intelligentie verstaan we het menselijk vermogen tot denken. Dit vermogen is gesitueerd in onze hersenen, in het bijzonder de grote hersenen, de neocortex, evolutionair gezien het jongste deel van ons brein.

Over wat dan precies denken is, lopen de meningen uiteen. Een eenvoudige definitie van denken kan luiden (Spelbos): denken is het continue proces waarbij we in de breedste zin des woords onszelf in relatie tot onszelf, onze omgeving en de tijd, steeds opnieuw definiëren. Het wezenlijke van definiëren hierbij is het vermogen tot abstract redeneren, en verschillen en overeenkomsten kunnen kennen en herleiden tot patronen.

Bewust en onbewust denken

Het bovenstaande gaat vooral over het bewuste denken maar natuurlijk is er ook zoiets als het onbewuste denken. Dit vermogen is in de ontwikkeling van de mens heel vroeg ontstaan en stuurt ons doen en laten op alle mogelijke niveaus aan; in vergelijking tot ons onbewuste denken stelt het bewuste denken niet zoveel voor, het bouwt vooral voort op het onbewuste. Het onbewuste denken is daarom vele malen belangrijker voor ons handelen en welbevinden dan het bewuste.

Waar het bewuste denken veelal gestructureerd is rond controleerbare logische oorzaak-gevolg processen, is het onbewuste denken vooral gelinkt aan fysieke (bijvoorbeeld honger, dorst, seks) en gevoelsmatige (bijvoorbeeld angst, voelen, verlangen, hoop, intuïtie) processen. In het bijzonder in deze onbewuste laag ligt veel rijkdom aan begaafdheid besloten die, in combinatie met een bewuste denkstructuur, voor de persoon in kwestie kan leiden tot een rijke, creatieve begaafdheid.

Monolitisch of verschillend

Over de vraag of intelligentie een monolitisch vermogen is of dat er binnen dat vermogen smaken vallen te onderscheiden, lopen de meningen uiteen. Sternberg, een eminent onderzoeker op dit vlak, onderscheidt een drietal typen intelligentie: creatief, analytisch en praktisch. Hoewel er op het onderliggende onbewuste niveau een grote samenhang bestaat tussen de drie, ligt het accent in het dagelijkse leven vaak bij een van de drie.

De creatieve intelligentie verbinden we met, bijvoorbeeld, de gedreven musicus of architect. De praktisch intelligente persoon komen we vaker tegen in de vorm van de ondernemer die zo goed kan verkopen. De intelligente analyticus kennen we enerzijds als, bijvoorbeeld, de technisch ingenieur die bruggen ontwerpt of de ict-er die software schrijft en, anderzijds, als de woordkunstenaar die zo goed is in talen.

Hoogbegaafd kun je gelijkstellen aan hoogintelligent en is dan de overtreffende trap van intelligent. Daarbij dien je intelligentie en begaafdheid als een glijdende schaal op te vatten. De mate waarin iemand intelligent is, en dus ook hoogintelligent of hoogbegaafd, is grotendeels erfelijk bepaald. Een kanttekening daarbij is dat het milieu waarbinnen iemand opgroeit in belangrijke mate bepaalt of diens kwaliteiten en eigenschappen, waaronder ook hoogbegaafdheid, tot volle wasdom komen of niet.

De kern van hoogbegaafdheid

Een sluitende definitie van hoogbegaafdheid, door iedereen onderschreven, bestaat niet. De simpelste is nog dat hoogbegaafde of hoogintelligente personen diegenen zijn die op de bovenste 1 of 2% van een erkende intelligentietest scoren.

Een aantal wetenschappers vindt dat hoogbegaafdheid méér is dan hoog scoren op een intelligentietest. Zij zien drie eigenschappen die tezamen de kern van hoogbegaafdheid vormen.

Deze drie eigenschappen zijn: (1) grote intellectuele capaciteiten, (2) een grote intrinsieke motivatie om te presteren, en (3) een bijzondere creativiteit. Hierbij dient creativiteit te worden opgevat als een manier van denken die buiten de gebaande paden gaat.

Intelligent versus hoogintelligent

Volgens vele wetenschappers onderscheidt hoogintelligent/hoogbegaafd zich van normaal intelligent/begaafd op fysiek en fysiologisch gebied door onder meer:

- Prikkels vanuit de zintuigen komen zeer snel het brein binnen en worden direct doorgeleid ter processing.
- Elk afzonderlijk denkproces kent vele, snelle, feedbackloops.
- Denken gebeurt gelijktijdig, parallel, op verschillende niveaus en de processen kunnen zeer intens zijn.
- Het brein sorteert, analyseert en verwerkt grote hoeveelheden data en staat zelden tot nooit stil.
- Denken vindt veelal plaats in beelden en abstracties, en hebben het niet nodig om geverbaliseerd te worden om grijpbaar te zijn.
- Krachtige en menigvuldige onbewuste denkprocessen leiden als het ware tot een sterke sensititiveit en intuïtie.

Overigens, indien de hoogbegaafde zijn vermogens niet ten volle gebruikt, zal hij, net als dat bij, bijvoorbeeld, topsporters het geval is, dit vermogen ten dele kwijtraken. Dus, hoogbegaafdheid moet geoefend, uitgedaagd en gevoed worden, anders wordt het gewone begaafdheid.

Vaardigheden en gedrag hoogbegaafden

Hoogbegaafdheid vertaald naar vaardigheden en gedrag betekent dat de meeste hoogbegaafden:

- Situaties (en wanneer getraind ook mensen) snel en goed kunnen 'lezen' en interpreteren, goed kunnen analyseren; dat ze snel van begrip zijn.
- Makkelijk van het abstracte naar het concrete kunnen werken en vice versa, bijvoorbeeld bij het aanleren van nieuwe kennis.
- Intrinsiek nieuwsgierig zijn, hongerig naar nieuwe ervaringen (prikkels, weetjes, problemen) om hun hersenen aan het werk te zetten, en daar voldoening uit halen.
- Creatief kunnen zijn in de zin dat ze beeldend en buiten bestaande kaders kunnen denken; ze kunnen allerlei zaken op een onverwachte manier aan elkaar koppelen.
- Erg zelfstandig zijn omdat wat ze hoog achten zelf in voldoende mate in huis hebben; op hun eigen manier leven hoogbegaafden heel intens.
- Chaotisch en eigengereid kunnen zijn; ze gaan graag precies daar waar op dat moment hun interesse ligt.
- Nogal perfectionistisch kunnen zijn en bij tijd en wijle graag gericht op competitie.
- Interactie met anderen willen plooien rondom inhoud en in mindere mate rondom de relatie en het emotionele.
- Wanneer ze dat willen hun begaafdheden op een hoog niveau kunnen beoefenen.
- Makkelijk overprikkeld raken omdat ze aan weinig prikkels al voldoende hebben (vele hoogbegaafden zijn geneigd zichzelf 'uit' te schakelen wanneer dit dreigt te gebeuren om overbelasting te voorkomen).

Kijk voor een breed overzicht van de kenmerken van hoogbegaafdheid bij de Test hoogbegaafdheid.

Stroop en onnozelheid

Hoogbegaafd zijn is niet hetzelfde als het hebben van een stoornis of ziekte. Toch, omdat het zichtbaar afwijkt van hoe mensen gemiddeld denken en doen, roept het in de interactie met niet-hoogbegaafden vaak problemen op, tenzij beide kanten maatregelen nemen om dit tegen te gaan.

Vanuit de hoogbegaafde gezien lijkt het wel of hij in een emmer met stroop zwemt. Niets gaat in een prettig tempo, steeds zijn er talloze touwen die hem omlaag trekken; interactie met anderen is lastig want alles moet worden herhaald, uitgespeld en voorgekauwd.

Altijd moet het een na het ander, nooit mag eens iets op zijn manier worden neergezet. Veel van wat gelezen kan worden, geluisterd of bekeken, is eendimensionaal, onnozel en plat. Relaties zijn o zo lastig want afgestemd op het voeden van elkaars emoties.

Mijn vader

Mijn vader ontwierp machinestraten voor Philips, onder meer een die complete beeldbuizen assembleerde.

Het belangrijkste werk deed hij niet op kantoor, maar thuis op de bank, terwijl hij tv keek en een patience legde. Dan was hij in zijn hoofd bezig met zijn machines.

Daarna, de volgende dag op kantoor, hoefde hij het enkel nog maar even te doen.

Emotionele intelligentie

In het midden van de jaren negentig lanceerde Daniël Goleman het begrip emotionele intelligentie. Het werd gelanceerd als tegenhanger van de vormen van intelligentie zoals hier besproken.

In tegenstelling tot wat de term suggereert, is emotionele intelligentie in mindere mate verbonden met de rationele denkprocessen.

Emotionele intelligentie heeft vooral betrekking op de emotionele en gevoelsmatige belevingen die we kennen uit de oudere delen van het brein; onze dierlijke kant.

ADD

Attention Deficit Disorder. Eind jaren 80 werd de diagnose ADD geformuleerd binnen de DSMIV. Veel kenmerken van hoogbegaafdheid en ADD komen overeen.

Dit wil echter niet zeggen dat ze aan elkaar gelijk zijn. Er zijn hoogbegaafden met een ADD-kant, en er zijn ADD-ers die hoogbegaafd zijn.

Wat hoogbegaafdheid en ADD minimaal gemeen hebben, is dat beiden het brein bovengemiddeld gebruiken en dat bij beiden denkprocessen in een hoog tempo verlopen.

[Meer over ADD]

Overleven

It is not the strongest of the species that survives nor the most intelligent. It is the one that is the most adaptable to change. Charles Darwin